اسطوخودوس: بررسی خصوصیات اندام شناسی، فیتوشیمیایی و دارویی آن

اسطوخودوس از خانوادۀ نعناعیان بوده که گونه­های مختلفی دارد، در اینجا گونه

 (Lavandula angustifolia Mill)  را مورد بررسی قرار می­دهیم:

اسطوخودوس (Lavandula angustifolia)  گیاهی است با خواص مفید برای بدن انسان. علاوه بر کاربرد آن در درمان گیاهی، اسطوخودوس به طور گسترده در صنایع آرایشی و بهداشتی، عطر، غذا و آروماتراپی استفاده می­شود. بدین ترتیب اسطوخودوس گیاهی است پرورشی و گلهای آن دارای خاصیت ادرارآور و تسکین درد روماتیسمی است. گل‌ها معطر و در صنعت عطرسازی و در برخی فرآورده‌های دارویی استفاده می‌شوند. اثرات تسکین درد، ضد عفونی کننده، التیام زخم، آرام بخش (صرع و آسم)، خلط آور، تسکین دهنده التهاب مجاری ادراری، درمان اگزما، تقویت کننده اعصاب و قلب ثبت شده است .(Baytop, 1984)

گیاه Lavandula angustifolia، معروف به اسطوخودوس دارویی، گونه­ای است که به خوبی مطالعه شده و به طور گسترده مورد استفاده قرار می­گیرد. اسطوخودوس به راحتی در مزارع خشک رشد می­کند. این گیاه تجاری به اسطوخودوس انگلیسی یا L. officinalis نیز معروف است. اسطوخودوس در آروماتراپی به عنوان آرام­بخش استفاده می­شود. مطالعات تجربی بر روی انسان و حیوان نشان داده است که اثر آرام­بخش آن از لینالول و لینالیل استات ناشی می­شود. تانن­های موجود در گل اسطوخودوس اثر ضد اسهالی دارد.

اسانس اسطوخودوس در انواع بیماری­های پوستی و زخم ها استفاده می­شود. اسانس آن دوره خواب را طولانی می­کند. علاوه بر این، اثرات ضد­میکروبی، ضد­التهابی، قارچ­کش، حشره­کش و کنه­کشی را نیز نشان می­دهد (Zeybek et al., 2010).

منشاء و کشت

اسطوخودوس بومی منطقه مدیترانه (فرانسه، اسپانیا، آندورا و ایتالیا) است، اما در بسیاری از کشورهای دیگر جهان از جمله ایران رشد می­کند. نام اسطوخودوس از فعل لاتین lavo،lavare گرفته شده و به معنای شستن یا تمیز کردن است. اسطوخودوس از زمان­های قدیم شناخته شده بوده است.

رومی­ها از اسطوخودوس به عنوان افزودنی حمام استفاده می­کردند و در قرون وسطی یکی از ارزشمندترین گیاهان اسانس­دار بوده که در عطرسازی و صابون­سازی استفاده می­شد. همچنین هم به عنوان افزودنی غذایی و هم به عنوان ملین استفاده می­شد. اسطوخودوس تا ارتفاع 40 تا 60 سانتی­متر رشد می­کند و توده­های فشرده و منظمی را تشکیل می­دهد.

قسمت پایینی ساقه چوبی و قسمت بالایی سبز رنگ است. اسطوخودوس دارای برگ­های خطی یا نیزه­ای شکل با لبه­های پیچ­خورده و سیستم ریشه فیبری بسیار منشعب است. برگ‌های اسطوخودوس نقره‌ای-سبز با کرک پوشیده شده‌اند که از آن‌ها در برابر آفتاب شدید، باد و از دست دادن بیش از حد آب محافظت می‌کند. گل اسطوخودوس به صورت سنبله رشد می­کنند که به صورت دایره­ای (3 تا 5 گل در هر دایره) در قسمت بالای ساقه قرار گرفته اند. رنگ آنها بنفش کم رنگ است، اگرچه گونه­هایی با گل های سفید و گل­های صورتی (رزآ) نیز پرورش داده شده است.

اسطوخودوس (L. angustifolia) در خاک­های با زهکشی خوب، حاصلخیز و آهکی رشد می­کند. در آفتاب کامل با محافظت در برابر باد بهترین رشد را دارد. در سالهای بعدی کشت، اسطوخودوس ممکن است با کودهای دامی یا کودهای شیمیایی کوددهی شود، اما باید مراقب بود که خاک اسیدی نشود یا نیتروژن زیاد وارد نشود، زیرا باعث افزایش بیش از حد در قسمت­های سبز با کاهش همزمان گل آذین می­شود.

اسطوخودوس ممکن است به صورت زایشی از دانه­ها یا به صورت رویشی از قلمه­های چوب نرم و سخت یا از طریق کشت بافت تکثیر شوند. درختچه­های اسطوخودوس به طور منظم هرس می­شوند تا رشد گیاه را تحریک کنند و گلدهی را تقویت کنند. برداشت باید در روزهای خشک و آفتابی انجام شود. گلها باید قبل از باز شدن جمع­آوری شوند.  در دسته­های بسته شده در مکان­های سایه­دار و دارای تهویه مناسب خشک می­شود.

بخش­های گیاهی که برای اهداف دارویی استفاده می­شود، گل ها (Flos Lavandulae) یا قسمت­های هوایی گلدار (Herba Lavandulae) هستند.

ترکیب شیمیایی اسطوخودوس

اسطوخودوس (L. angustifolia)حاوی اسانس، آنتوسیانین، فیتوسترول، قند، مواد معدنی، اسید کوماریک، اسید گلیکولیک، اسید والریک، اسید اورسولیک، هرنیارین، کومارین و تانن است.

اسانس

با ارزش ترین ماده جدا شده اسطوخودوس (L. Angustifolia)اسانس است که در غدد روغنی واقع در سطح کاسه گل، در شیارهای بین کرک­های ریز یافت می­شود. اسانس در مقادیر از 2٪ تا 3٪ وجود دارد. با تقطیر با آب یا تقطیر با بخار آب به دست می­آید. زرد است و دارای رایحه‌ای شدید گل‌های گیاهی اسطوخودوس با رایحه‌ای ظریف از میوه و چوب است.

ترکیب کمی و کیفی اسطوخودوس (L. angustifolia)به ژنوتیپ، محل رشد، شرایط آب و هوایی، تکثیر و خصوصیات مورفولوژیکی بستگی دارد. اسانس از بیش از 300 ترکیب شیمیایی تشکیل شده است که اصلی ترین آنها لینالول (از 9.3٪ تا 68.8٪) و لینالیل استات (از 1.2٪ تا 59.4٪) است.

کیفیت اسانس اسطوخودوس هم به محتوای بالای لینالول و لینالیل استات و هم نسبت متقابل آنها (بیشتر از 1) بستگی دارد. ترکیبات غالب عبارتند از بورنئول،  α ترپینئول، ترپینن-4-اول، لاواندولول استات، و همچنین اکسیدهای کاریوفیلن و لینالول. اصلی ترین ترکیبات متشکل از مونوترپن­های اکسیژن­دار (73.8%)، با بیشترین مقدار مونوترپن الکل­ها (36%). غلظت بالای لاواندولول و لاوندولول استات رایحه ای متمایز از گیاهی-رزی ایجاد می­کند، در حالی که عطر تحت تأثیر اوسیمن، سینئول، کافور و ترپینن-4-اول قرار می­گیرد.

عطر این اسانس عمدتاً با وجود الکل­ها و استرهای آنها با اسید استیک مشخص می­شود.

 تُنِ تازه و سبز گیاهی-گلی به دلیل وجود (Z)-hex-3-enol و استر آن افزایش می­یابد. رایحه گیاهی و عطر خاکی توسط oct-1-en-3-ol  و استر آن تولید می­شود. بوی میوه ای-چرب به دلیل وجود استرهای بوتیل و هگزیل: لینالول، لاواندولول و استرهای آنها (لینالول استات و لاواندولول استات) مسئول بوی تازه و گل هستند. مونوترپن آلدئیدها و کتون ها طعم گیاهی را ایجاد می­کنند. نت معطر شیرین به مشتقات سانتالن و سسکوی ترپن ها نسبت داده می شود. وجود پیریدین بر تغییرات عطر تأثیر می­گذارد. قیمت اسانس اسطوخودوس بالا است و به همین دلیل اغلب با افزودن اسانس ارزان­تر اسطوخودوس یا ترکیبی از L. angustifolia و L. latifolia یا با افزودن مواد شیمیایی مصنوعی، آن را تقلبی می­کنند.

فرآیند تقطیر با بخار اسانس­ها منجر به تشکیل محصولات جانبی به نام هیدرولات می­شود. .هیدرولات­ها که به عنوان هیدروسول یا آب گیاهی نیز شناخته می­شوند، از آب حاصل از مواد گیاهی و آب فرآیند تشکیل شده­اند. بسته به حجم نهایی­ (نوع)، هیدرولات­ها دارای رایحه گیاهی شدید، رایحه شیرین گل گیاهی اسطوخودوس یا عطر اسطوخودوس هستند که به سختی قابل درک است. محتوای کل ترکیبات آلی فرار در هیدرولات ها از 24.83 تا 97.23 میلی­گرم در 100 میلی­لیتر هیدرولات متغیر است. ترکیبات شیمیایی اصلی لینالول (39%)، -αترپینئول (15%) و کومارین (7%) هستند. هیدرولات­ها فاقد لینالیل استات، یک ترکیب شیمیایی موجود در مقادیر زیاد (1.2٪ – 59.4٪) در اسانس اسطوخودوس هستند.

مطالعه اسمیگی السکی و همکارانش نشان داده است اسطوخودوس (L. angustifolia)که در هنگام خشک شدن، 40 درصد از اسانس خود را از دست می­دهد. با این حال، اگر اسطوخودوس تازه در بستر سیال خشک شود، در یک سیستم مدار بسته حاوی یک عامل خشک کننده و یک مبدل حرارتی، محصول خشک شده مواد فرار و فعال بیولوژیکی بیشتری را در رطوبت از پیش تعیین شده و آب تغلیظ شده از گیاه به نام Fluidolat تولید می­کند. این محصول بیولوژیکی فعال و نوآورانه به طور کامل در پردازش با استفاده از فناوری­های معمولی از دست می­رود. رایحه اسطوخودوس فلویدولات شبیه رایحه هیدرولات است، اما تندتر و گلی­تر است. محتوای ترکیبات آلی فرار در مایعات بستگی به درجه خشک شدن مواد دارد و از 120.62 تا 180.26 میلی گرم در 100 میلی لیتر فلویدولات متغیر است. ترکیبات غالب عبارتند از: لینالول (65.2٪ – 79.2٪)، ترپینن-4-اول (6.3٪ – 16.4٪) و لاوندولول (0.8٪ – 4.4٪). گروه اصلی ترکیبات شامل مشتقات اکسیژن هیدروکربن های مونوترپن (80٪-91٪)، از جمله الکل­های مونوترپن (47٪-61٪) است. فلویدولات ها همچنین فاقد لینالیل استات هستند.

خواص و کاربردها

گل­ها، جوانه­ها و برگ­های اسطوخودوس (L. angustifolia) خوراکی هستند و برای طعم دادن به آبگوشت­ها و ژله­ها استفاده می­شوند. رایحه اسطوخودوس به طور موثری از شب پره­ها و مگس­ها جلوگیری می­کند، بنابراین گیاه در کمدها و کشوها قرار می­گیرد. این فعالیت حشره­کشی توسط مطالعات پرروسی و همکاران تایید شده است.

دم کرده و تنتور گل اسطوخودوس خاصیت آرام­بخشی و ضد­درد دارد. تصور می‌شود که تنتور اسطوخودوس افسردگی، سردرد و اضطراب را کاهش می‌دهد که مطالعه آخوندزاده و همکاران نیز این موضوع را تأیید کرده است. عصاره اسطوخودوس تجویز شده به موش­ها از زوال عقل ناشی از بیماری آلزایمر جلوگیری کرد و یک مطالعه سایتوتوکسیک از اثرات عصاره بر سرطان ریه مهار رشد سلول­های سرطان­زا را نشان داد.

اسطوخودوس (L. angustifolia) بهترین عطر را دارد. اسانس اسطوخودوس در عطر، لوازم آرایشی و مواد شیمیایی خانگی استفاده می­شود.

این ماده در ادکلن، لوسیون­های پس از اصلاح وجود دارد و رایحه­ای قوی به آن­ها می­بخشد، در­حالی که رایحه­ای از طراوت و خلوص را به مواد شوینده خانگی القا می­کند. بسیاری از شرکت­های آرایشی معروف مانند آوون، پروکتر­اند گمبل و آلوئه ورا محصولی با رایحه اسطوخودوس می­فروشند.

اسانس اسطوخودوس (L. Angustifolia) دارای فعالیت ضد باکتریایی در دوزهای 4.0-9.0 میلی گرم در میلی لیتر است. مطالعه مایو و همکاران، اثرات ضد میکروبی آن را در غلظت­های 0.94٪ تا 10٪ در برابر 65 سویه باکتری را تایید کرد.

اسانس­ها دارای خواص آنتی­اکسیدانی هستند که از سلول­ها در برابر تاثیر مضر رادیکال­های آزاد محافظت می­کنند.

آزمایش‌های انجام‌شده در انسان به منظور بررسی خواص خواب‌آور اسطوخودوس نشان داده‌اند که آروماتراپی با روغن اسطوخودوس منجر به خواب طولانی‌تر می‌شود و در مورد بیمارانی که نیاز به هیپنوتیزم دارند، منجر به کاهش مصرف داروها می‌شود.

یک مطالعه بالینی روی گروهی متشکل از 245 نفر نشان داد که 72٪ از بیمارانی که روغن اسطوخودوس را استنشاق می­کردند، خواب سالمی داشتند، در حالی که در گروه کنترل فقط 11٪ بود. از هر پنج بیمار تحت درمان، چهار نفر احساس رفاه عمومی داشتند، در مقابل تنها 25 درصد در گروه کنترل.

اسطوخودوس (L. angustifolia) همچنین فعالیت ضد اضطرابی را نشان می­دهد، که توسط مطالعه انجام شده بر روی خوک­ها تایید شده است.

در یک کارآزمایی بالینی تصادفی که بر روی 122 بیمار در شرایط بحرانی انجام شد، مشخص شد که رایحه درمانی با اسانس در مقایسه با بیمارانی که ماساژ بدون رایحه درمانی دریافت می­کردند و آنهایی که استراحت می­کردند، اضطراب را کاهش می­دهد.

مطالعه­ای که شامل اتاق انتظار یک جراحی دندانپزشکی بود نشان داد که رایحه درمانی با اسانس اسطوخودوس باعث کاهش اضطراب آنها در رابطه با احساسات ناخوشایند مورد انتظار می­شود.  نشان داد که اسانس اسطوخودوس که از طریق استنشاق یا داخل صفاقی تجویز می­شود، تشنج­های ناشی از پنتیلن تترازول یا نیکوتین را مسدود می­کند.

مطالعات آزمایشگاهی ثابت کرده­اند که این اسانس دارای فعالیت ضد درد است  و آزمایشات روی خرگوش­ها خواص بی­حس­کنندگی آن را نشان داده است. ماساژ با اسانس اسطوخودوس نیاز به مسکن­ها را در میان بیماران جوان مبتلا به HIV کاهش داد و در برخی موارد درد را به طور کامل از بین برد.

استنشاق اسانس اسطوخودوس توسط خرگوش به کاهش میزان کلسترول و تصلب شرائین در آئورت کمک کرده است، اما هیچ تاثیری بر رگه­های کلسترول در سرم خون ندارد. مطالعات نشان داده است که استنشاق اسانس لاوندر باعث کاهش فشار خون سیستولیک و دیاستولیک و کاهش ضربان قلب می­شود. اسانس اسطوخودوس به درمان ناراحتی­های گوارشی کمک می­کند، حرکات روده و مجاری صفراوی را تنظیم می­کند. مطالعات روی موش‌ها نشان داده است که استنشاق اسانس اسطوخودوس می‌تواند ترشح صفرا را افزایش دهد و فعالیت طبیعی آنزیم‌های اکسیداتیو مرتبط با کاتابولیسم را بازگرداند.

اسطوخودوس هم به عنوان یک داروی تقویت­کننده جنسی و هم داروی خوبی برای رشد مو در نظر گرفته می­شود.

 هیرش و گروش کارآزمایی­های بالینی را بر روی گروهی متشکل از 31 مرد انجام دادند که 30 رایحه مختلف را استنشاق کردند و دریافتند که عطر اسطوخودوس و عرق کدو تنبل باعث بیشترین افزایش جریان خون به آلت تناسلی – 40٪ در مقایسه با گروه کنترل شده است. این نشان­دهنده استفاده بالقوه از مواد بودار یا درمان اختلالات جنسی است. اسانس اسطوخودوس برای رشد مو نیز مفید است – گروهی متشکل از 86 بیمار مبتلا به ریزش موی سکه­ای به مدت هفت هفته تحت ماساژ با اسانس­ها از جمله اسطوخودوس قرار گرفتند که تقریباً در نیمی از بیماران رشد مو را بهبود بخشید.

هیدرولات­های اسطوخودوس نه تنها دارای خاصیت طراوت و آرامش هستند، بلکه به درمان بی­خوابی و سردرد نیز کمک می­کنند. همچنین برای شرایط پوستی و سوختگی توصیه می­شوند. هم هیدرولات­ها و هم مایعات اسطوخودوس را می­توان با موفقیت در محصولات آرایشی طبیعی و ارگانیک استفاده کرد.

به نظر می­رسد طب مدرن باید به اثر هم افزایی متابولیت­های ثانویه گیاهی و داروهای مصنوعی توجه کند، زیرا ممکن است به حل بسیاری از مشکلات از جمله مقاومت میکروبی در برابر آنتی­بیوتیک های مصنوعی کمک کند.

منابع:

• Baytop, T. (1984). Türkiye’de Bitkiler ile Tedavi, İst. Üniv. Yayın No: 3255 Ecz. Fak. Yayın No: 40, İstanbul.
• Hirsch A, Gruss J. Human male sexual response to olfactory stimuli. J Neurol Orthop Med Surg 1999; 19:14-19.
• Prusinowska, R., & Smigielski, K. B. (2014). Composition, biological properties and therapeutic effects of lavender (Lavandula angustifolia L.). A review. Herba polonica, 60(2).
• Śmigielski K, Sikora M, Stawczyk JA, Piątkowski M, Krosowiak K. Zgłoszenie patentowe Sposób suszenia świeżych surowców roślinnych. UP RP P-392734.
• Zeybek, U. & Haksel, M. (2010). Türkiye’de ve Dünyada Önemli Tıbbi Bitkiler ve Kullanım Alanları, İzmir, Zade Sağlık Yayınları, 131-2.