آویشن (Thymus vulgaris) متعلق به خانواده نعناع (Lamiaceae)گیاهی چندساله است که در بسیاری از انواع غذاها در سراسر جهان، از جنوب اروپا و مدیترانه گرفته تا آمریکای مرکزی، آسیا، آفریقا، کارائیب و ایالات‌متحده استفاده می‌شود. آویشن گرما و سرما را تحمل می‌کند و تا 20 درجه به سرما مقاوم است. آویشن را در آفتاب کامل بکارید. در خاک سرد یا مرطوب به‌خوبی رشد نمی‌کند. آویشن در خاک کمی شنی با زهکشی خوب بهتر رشد می‌کند. خاک بسیار غنی از مواد آلی باعث تولید گیاهانی می‌شود که بزرگ هستند اما عطر کمتری دارند. آویشن pH خاک 6.0 تا 6.7 را ترجیح می‌دهد. آویشن معمولی، درختچه‌ای است و به ارتفاع 20 تا 50 سانتی‌متر رشد می‌کند. ساقه‌های منشعب زیادی دارد، برخی چوبی، دارای شکوفه‌های ریز لوله‌ای، سفید، یاسی و صورتی است که به‌صورت خوشه‌هایی در انتهای ساقه‌ها رشد می‌کنند. آویشن دارای برگ‌های کوچک به طول ¼ اینچ، بیضی‌شکل، نوک‌تیز، سبز خاکستری روی ساقه‌های بلند، سیمی و چهار طرفه است.

• ریخت‌شناسی گیاه آویشن

جنس Thymus vulgaris  گیاهی چوبی، قدکوتاه، کپه‌ای چندساله با برگ‌هایی با کناره‌های صاف بدون دندانه است. گیاهی با ساقه‌های باریک است که دارای برگه‌ای سبز متمایل به خاکستری کوچک به‌صورت جفت‌های متقابل و گله‌ای بنفش ریز است. در اکثر گونه‌ها سطح برگ، کاسبرگ و گلبرگ‌ها پوشیده از کرک‌های ترشحی متراکم و به رنگ‌های قرمز، زرد و گاهی بی‌رنگ است. ریشه مستقیم، کم‌وبیش چوبی و انشعاب‌های فراوانی دارد. ساقه مستقیم و چهارگوش و ارتفاع آن متفاوت است و بین 20تا 50سانتیمتر است. گل‌ها کوچک، نرماده و به رنگ‌های سفید، صورتی یا بنفش مشاهده می‌شوند. گل‌ها به‌صورت مجتمع در قسمت فوقانی ساقه‌هایی که از بغل برگ‌ها خارج می‌شوند، روی چرخه‌هایی مجتمع پدیدار می‌شوند. کاسه گل پوشیده از کرک‌های غده‌ای حاوی اسانس است، گل‌ها از سال دوم رویش اواسط اردیبهشت ظاهر می‌شوند. میوه‌های فندقه به رنگ قهوه‌ای تیره و طول آن یک میلی‌متر است. داخل میوه چهار بذر به رنگ قهوه‌ای تیره وجود دارد. بذر آویشن بسیار ریز است.

 اندام‌های دارویی گیاه دارویی آویشن

تركيبات عمده آویشن در غدد اپيدرمي برگ‌ها، ساقه‌ها و اندام‌های زايشي ذخيره می‌شوند.

• زمان جمع‌آوری گیاه دارویی آویشن

 اگــر هــدف از کاشــت آویشــن جمع‌آوری بــذر باشــد، محصــول را ســالی یک‌بار و آن ‌هم در آغــاز مرحلــه رســیدن بــذر بایــد برداشــت کــرد. تأخیــر در برداشــت مناســب نیســت زیــرا بذرهــا پــس از رســیدن بــه اطــراف ریــزش می‌کنند. اندام‌های برداشت‌شده را بایــد در سایه ‌خشک نمــود، ســپس بذرهــا را بــه ترتیــب بوجــاری، تمیــز و بسته‌بندی کــرد. بــرای تولیــد محصولات خشک‌شده، برداشــت بایــد در زمــان گلدهــی انجــام شــود و کل شاخســاره گیــاه بریــده شــود (حدوداً از ارتفــاع 10ـ15 ســانتیمتری) بـرای تولیـد محصولات تـر، فقـط سرشاخه‌های گیـاه بریــده شــود تــا گیــاه قــدرت تولیــد شاخه‌های جــوان را داشـته باشـد. در صـورت انجـام برش‌های سـنگین، عوامــل بیماری‌زا می‌توانند منجــر بــه مــرگ گیاهــان شــوند. بنابرایــن برش‌ها بایــد بــا ابزارهــای تیــز انجــام شـوند تـا در ساقه‌ها شـکاف ایجـاد نشـود. همچنیـن برداشـت مکـرر ضـروری اسـت و ارتفـاع بـرش بایـد طـوری باشــد کــه مقــداری شــاخ و بــرگ بعــد از بــرش بــر روی گیــاه باقــی بمانــد.

• دامنه یا محل‌های رویش طبیعی گیاه دارویی

این‌گونه به‌صورت بوته‌های پرپشت در دامنه‌های خشك و بين تخته‌سنگ‌های نواحي مختلف مديترانه ازجمله در كشورهاي فرانسه، پرتغال، اسپانيا، ايتاليا و يونان می‌روید. از گونه‌های اندمیک ایران است که هنوز اهلی نشده است. این گیاه در شمال غرب، مرکز و جنوب غرب ایران پراکنش دارد که بیانگر سازگاری بالای این گیاه با شرایط خاکی و اقلیمی مختلف است.

• ترکیبات شیمیایی گیاه دارویی

–تركيبات موجود در 100 گرم پيكر رويشي خشك آويشن

• متابولیت‌های ثانویه یا مواد مؤثره گیاه دارویی

اسانس آویشــن کــه بــه اسانس تیــم Thyme معــروف اســت دارای فنل‌هایی مثــل تیمــول و کارواکــرول )۴۰ درصــد( و دارای ســیمن، لینــا لــول، پینــن و … اســت . تیمــول و کارواکــرول مهم‌ترین اجــزاء اسانس هســتند. سرشاخه‌های آويشن حاوي اسانس ، تانن ها، مواد اصلي تلخ، ساپونينها و ضدعفونی‌کننده‌های گياهي می‌باشند. آويشن مـحتوي 8/0 تا 6/2 درصد اسانس است كه قسمت اعظم آن را فنل­ها (20 تا80 درصد)، هیدروکربن‌های مـونوترپني (مثل  p- cymene و( y-terpinen و الکل‌ها مثل linalool ، a- terpinene و thujan-4-ol تشكيل می‌دهد كه گاهي هرکدام از اين تركيبات تا 80 درصد (يا بيشتر) از تركيبات اسانس را تشكيل می‌دهند.

انواع آویشن

بیش از 350 گونه شناخته‌شده آویشن در جهان وجود دارد که هرکدام دارای رایحه و ظاهری متمایز هستند. درحالی‌که آویشن معمولی و آویشن لیمو انواعی هستند که بیشتر برای اهداف آشپزی استفاده می‌شوند، چندگونه محبوب دیگر وجود دارد که موردعلاقه باغداران و پزشکان طب طبیعی است. رایج‌ترین اشکال آویشن عبارت‌اند از:

1. آویشن معمولی: ( (T. vulgaris، محبوب‌ترین شکل آویشن است که برای تهیه چاشنی آویشن خشک در هر فروشگاه مواد غذایی استفاده می‌شود.
2. آویشن لیمویی (T. x.citriodorus): دومین شکل پرمصرف آویشن در آشپزی، آویشن لیمویی ظاهری شبیه به آویشن معمولی با طعم و عطر متمایز لیمو دارد.
3. آویشن فرانسوی (T. vulgaris): یکی دیگر از انواع آویشن معمولی که در فرانسه کشت می‌شود و عمدتاً در آشپزی فرانسوی و همچنین غذاهای اروپایی و مدیترانه‌ای استفاده می‌شود.
4. آویشن پشمی (T. pseudolanuginosus): نوعی آویشن باغی خاکستری‌رنگ که اغلب در باغ‌های سنگی استفاده می‌شود.
5. آویشن خزنده (T. praecox): که به‌عنوان مادر آویشن نیز شناخته می‌شود، این شکل گل‌دار بلند آویشن عمدتاً برای اهداف باغبانی استفاده می‌شود.
6. آویشن وحشی (T. serphyllum): گونه‌ای بوته دار و رنگارنگ آویشن که می‌تواند برگ‌های سبز، طلایی یا مخلوط و گل‌های قرمز و بنفش روشن داشته باشد.
7. آویشن الفین (T. serphyllum elfin): گونه‌ای از آویشن خزنده که با گل‌های صورتی و بنفش و برگ‌های معطر آن قابل‌تشخیص است که معمولاً در باغ‌ها استفاده می‌شود.
8. آویشن زیره سیاه (T. herba barona): آویشن باغی کم‌رشد که بیشتر به‌عنوان پوشش زمین استفاده می‌شود و با رایحه دانه زیره آن قابل‌تشخیص است.

نحوه کاشت آویشن

کشت توسط بذر آویشن به دو روش مستقیم و غیرمستقیم انجام می‌گیرد.

کشت مستقیم آویشن:

 بذر را در زمان مناسب به‌صورت ردیفی در زمین اصلی کشت می‌کند. مقدار بذر موردنیاز برای هر هکتار زمین 5 تا 6 کیلوگرم است.

زمان کاشت مستقیم آویشن:

برخی زمان مناسب برای کشت مستقیم بذر در زمین اصلی را اواسط پاییز می‌دانند درحالی‌که عده‌ای دیگر اوایل بهار را زمان مناسبی برای کشت در زمین اصلی پیشنهاد کرده‌اند.

کشت غیرمستقیم آویشن:

در این روش بذرها را در فصول مناسب در خزانه که بستر آن برای کشت آماده‌شده است می‌کارند.

زمان کاشت غیرمستقیم آویشن:

زمان مناسب براي کشت بذر در خزانه اواخر اسفند هست و در زمان انتقال، ارتفاع نشاءها 10 تا 15 سانتی‌متر هست.

عمق کاشت آویشن:

 بذر آویشن در عمق 5/0 سانتی‌متر کاشته می‌شود.

فاصله کشت آویشن:

 نهال‌ها به فاصله 30 سانتی‌متر از یکدیگر کاشته می‌شوند.

مراقبت و هرس آویشن

بستر کاشت را بدون علف هرز نگه ‌دارید. برای جلوگیری از خشبی شدن آویشن، گیاهان را در بهار به میزان یک‌سوم و در تابستان پس از گلدهی مجدداً هرس کنید. آبیاری منظم و وجین علف‌های هرز در خزانه ضرورت دارد. در طول رویش گیاهان، مبارزه به علف‌های هرز نیز ضروری است. وجین مکانیکی علف‌های هرز به‌تنهایی کافی نیست و باید با استفاده از علف‌کش‌های مناسب به مبارزه با آن‌ها پرداخت. زمان مناسب برای استفاده از این علف‌کش اواسط بهار است. برگردان کردن خاک بین ردیف‌ها به‌منظور تهویه نقش عمده‌ای در افزایش عملکرد پیکر رویشی دارد.

نحوه برداشت آویشن

زمان برداشت آویشن:

 در سال اول رویش فقط یک‌بار محصول را می‌توان برداشت کرد. درحالی‌که در سال‌های بعد دو یا حتی سه مرتبه می‌توان اقدام به برداشت پیکر رویشی کرد. زمان مناسب برای اولین برداشت محصول آغاز گلدهی یعنی اواسط بهار )اردیبهشت( می‌باشد. دومین برداشت در آغاز دومین مرحله گلدهی و اواسط تابستان)مرداد( انجام می‌گیرد. سومین و آخرین برداشت را اواسط پاییز )آبان ( می‌توان انجام داد.

نحوه برداشت آویشن:

برگ‌ها را با قیچی یا قیچی برش دهید. بالای شاخه‌های چوبی را با هرس باغچه کوتاه کنید. آویشن را دو بار در طول فصل رشد به ارتفاع حدود 7 سانتی‌متر کاهش دهید تا رشد آن را تسریع کنید.

نگهداری آویشن

نگهداری در یخچال: آویشن تازه را در یک حوله کاغذی مرطوب که در پلاستیک پیچیده شده است، در یخچال قرار دهید.

خشک‌کردن: برگ‌های خشک را از ساقه‌ها جدا کرده یا روی ساقه‌ها گیره دهید و آن‌ها را وارونه آویزان کنید تا در مکانی گرم و با هوا خشک شوند. می‌توانید برگ‌ها را در یخچال خشک کنید. شاخه‌ها را بشویید و در یخچال روی سینی کاغذی پوشانده شده با حوله قرار دهید. برگ‌های خشک را در یک ظرف یا کیسه دربسته نگهداری کنید.

انجماد: برگ‌ها را در یک کیسه پلاستیکی منجمد کنید.

تکثیر آویشن

بذر: بذر آویشن را در داخل خزانه در دمای 70 درجه فارنهایت بکارید. بذرها در عرض یک هفته جوانه می‌زنند.
تقسیم: ریشه‌های گیاهان مسن‌تر را از اواسط بهار تا اوایل تابستان تقسیم کنید.

قلمه‌ها: ریشه زدن قلمه‌ها آسان است. از قلمه‌های رشد نوک استفاده کنید. انتهای قلمه‌های 10 تا 15 سانتی‌متری را به هورمون ریشه‌زایی مایع آغشته کنید و آن‌ها را در مخلوط گلدانی ارگانیک یا ماسه زیر نورهای فلورسنت بکارید. قلمه‌ها در حدود 4 هفته ریشه خواهند داشت.